BÖLÜM 18 :
Bu felaket esnasında Polonya nüfusunun da çok büyük bir bölümü ABD’ye göç etmiştir. Bizi azıcık ilgilendiren Polonya ile alakalı olay dikkatimizi çeker.
Büyük hukukçu ve tarihçi, aynı zamanda devlet adamı olan Ahmet Cevdet Paşa Enderun’da değerlendirilmesi için yaptığı maruzat – kitap olarak 1980’lerde basılmıştır – ile bu felaketi yaşayan Lehistan – Polonya – milletini bir bölümünü Anadolu’ya getirerek büyük bölümü kullanılmadığından boş kalan ziraat arazilerine yerleştirilip Polonyalıların kullandığı farklı ziraat teknikleri ile üretim yaptırılıp, Deşt-i Kuman ve Deşt-i Kıpçak’dan (Osmanlı’nın Ukrayna’ya verdiği isimler) ithal ettiğimiz tahılları bu Polonyalılara Anadolu’da ürettirip hem Anadolu insanına farklı metotlarla ziraatı öğretip hem de ithalatın önüne geçmek için şehir ve köylerdeki geniş ovalara Polonyalı çiftçilerin yerleştirilmesini arz eder.
Fakat Enderun’da bu teklif Anadolu’nun Müslüman halk çoğunluğunun, bütünlüğünün bozulmaması için kabul görmez. 2026 yılında bile Türkiye Cumhuriyeti halihazırda buğday, arpa ve mısır gibi ürünleri Ukrayna ağırlıklı olarak ithal etmektedir.
Cevdet Paşa’nın boş bırakıldığından dolayı âtıl bırakılan arazileri ise 93 harbinden başlayıp 1912 Balkan Göçü, 1925 Yunan Mübadelesi, 1952 ve 1987 Bulgaristan ve Boşnak Göçleriyle ana vatana iltica eden Müslüman muhacirlerle doldurulmuştur.
Asıl konumuza geçtiğimizde patlayan bu yanardağa takiben Selanik eyaletindeki Müslüman tebaa ile beraber Yunanistan’dan da göçler başlar. Bu göçler neticesinde 50-60 yıl içerisinde daha önce gayrimüslim nüfusun olmadığı bölgelerde %30 oranında Hristiyan topluluklar oluşmaya başlar. Bir Batı Anadolu şehri olan Demirci’de de bu göçlerden etkilenmemesi elbette düşünülemez. 1920 yılına kadar reji idaresi memurları ve de anlattığımız göç ile gelen Rum ve Ermeniler Demirci’de 100 hanenin üzerinde bir yerleşime ulaşmışlardır.
Öyle ki zaman içinde yapılan nüfus sayımlarında gayrimüslim nüfusun Demirci’de sürekli arttığı görülür. O devirde yapılan sayımlar beyana tabii olduğu için Rumlar nüfuslarını daima az gösterip cizye ödememek – Hristiyanların ödediği kelle vergisidir – veya az ödemek istedikleri için o tarihlerde halk arasında bu konu devamlı konuşulur, Hristiyan nüfusunun daha fazla olduğu sohbetlerde anlatılırdı.
Biz salnamelerde her yıl adetleri verilen bu Hristiyanların istatistiklerini beşer yıl arayla sizlere sunuyoruz :
Yıl Erkek Kadın Irk
1887 105 29 Rum, Ermeni, Yahudi
1890 80 18 Rum
1895 303 99 Rum, Ermeni
1905 39 22 Rum, Ermeni
1905 19 36 Irkı bilinmiyor
Görüldüğü üzere en fazla ecnebinin olduğu 1895 yılında kayıtları bildirilmeyenlerin haricinde kayıtlı 400’e yakın Hristiyan ve Yahudi olduğu kaydedilmiş olup köylere ise yerleşik ecnebi kaydına rastlanılmamıştır.
1905 yılındaki çok hızlı ecnebi düşüşünün sebebi ise kilise yaptırtmamak için Hristiyanları korkutan, gün ağarmadan yakılan “illen gavur küfürü” ateşlerindeki tehditkâr bağırmalardır.
Peki kayıtlara geçen bu ecnebiler reji idaresi haricinde ne iş yaparlardı? Demirci’de kaldıkları müddetçe ne ile meşgul olup sanatları var mıydı?
1850’li yıllardan sonra gelen bu ecnebiler başlangıçta karınlarını doyduğuna razı olan, basit insanlar olsa da zaman içerisinde kendi sanatlarını icra ederek rızıklarını kazanan sanatkârlar olup, zaman içerisinde çoğaldıklarında kendi milletlerinin ihtiyaçlarını (Almanya’daki Türklerin zaman içinde lokanta, kahve, bakkal açmaları gibi) karşılamak gayesi ile günlük ticari faaliyetlere başlarlar. Daha sonra da Demirci’de yetişen palamut, üzüm ve demircilik mahsul ve mamulatlarını toplayıp bunları İzmir üzerinden Batı Avrupa’ya ihraç eden İzmir’de yerleşik zengin ecnebi Levantenlerin – Avrupalı büyük ticaret erbabı – Demirci’deki temsilcileri olarak çalışan, umumiyetle Rum olup Osmanlı Devleti’nin tebaası olan Osmanlı vatandaşı gayrimüslimlerdi.
Buna ilave olarak sayıları az olmasına rağmen tesirleri son derece büyük olan reji idaresi memurlarıydılar.
Bunların tespit edebildiğim isimleri Boyacıoğulları, E. Gökmen ve o dönemde Aleksandr’ın hanının müsteciri – kiralayıp işleteni – olan büyükdedem Hacı Davut’un kızı olan babaannem ve dedemin sohbetlerinde araya girip de sorduğum sorulara aldığım cevapları yazmam ile olmuştur.
Gavur mahallesinde olan Aleksandr Hanı – ileride çok geniş bir şekilde anlatacağım – Demirci’deki ve Devlet-i Âliyye’deki o devrin en mükemmel konaklama ve ticari faaliyetlerinin yapıldığı, bir han mimarisine göre yapıldığı için hariçten gelen ticaret erbabının gelip gittiklerinde yerleştikleri bir han idi.
Demirci’ye başlangıç olarak haftalık veya aylık gelen yolcular zaman içerisinde Demirci’ye yerleşerek ticaretlerini sabit dükkanlarda devam ettirirlerdi. Bunlar gayrimüslimler olduğu gibi Aksekili, Alayalı – Alaiye, daha sonra Alanya -, İzmirli, Bursalı Müslüman, Osmanlı vatandaşı Türkler de oluyordu. Alayalı ve Akseki’nin – Ormana beldesinden – gelen, yırtımcılık eden kalabalık nüfusa sahip Türklerdi. Bunların içinde en bilineni Hafız Osman’ın hallerini babaannem devamlı anlatırdı. Bu zat, bazen ilkbaharda otların bitimi esnasında rahatsızlanarak 15 - 20 gün hastalığının tesiriyle kendini bilmez bir vaziyette olurmuş. Bu zaman zarfında dedem Hacı Davut (O zamanlar Davut Ağa), bu şahsın mallarını zapt ettiği gibi penceresiz bir odaya kapatarak bu halinden izale olmasını da sağlarmış. Yırtımcılık eden bu şahıs yılda birkaç defa gelip katırlarıyla köyleri de dolaşıp yırtım bez ve kumaş- satarmış. Bilahare bu sülalenin devamı Demirci’ye gelerek yerleşik hayatta mesleklerini icra etmiş olup bugün bu tarihte bu sülaleden Demirci’de kimse kalmamıştır.
DEVAM EDECEK