Ahmet Tevfik Selçuk

Ahmet Tevfik Selçuk


DEMİRCİ’NİN TARİHİ BÖLÜM -19-GAYRİMÜSLİMLER VE MESLEKLERİ


    BÖLÜM 19 : 
    1842 İzlanda Yanardağ patlamasına takiben Osmanlı coğrafyasından bilhassa Batı Anadolu’ya yoğun bir Osmanlı tebaası Rumların göç etmeye başladığını geniş olarak yazmıştık. Anadolu’ya göç eden bu Hristiyan Rumların tabii olarak değişik meslek ve ustalıkları mevcuttur. Bu göçmen Rumların isimlerini, tespit edebildiğimiz kadar memleketlerini ve mesleklerini ayrı ayrı aktaracağız. 
    Osmanlı nüfus nizamnamesinde Hristiyan tebaanın varlıklı olanlarına isimlerinden sonra “Efendi” sıfatı eklenerek belirtilirdi. Yeri gelmişken şunu da ilave edelim: Müslüman tebaanın varlıklı olanlarına da “Ağa” ve mutlaka “Bey” sıfatları eklenirdi.
    Batı Anadolu’ya ve Osmanlı coğrafyasına Batılılar tarafından tayin edilen, Goca Reşit Paşa’nın aldığı borçlara karşılık teminat olarak gösterdiği tuz ve tütünden elde edilen vergileri Avrupalı bankalar adına tahsil eden reji memurları Batı Anadolu’ya gelmeye başlarlar. Başlangıç olarak Ulya Efendi bu vergileri toplayarak İstanbul’daki merkezi reji idaresine aktaran reji memurudur.
    Daha sonra Aleksandr Efendi ismindeki zatı reji idaresinin başına tayin edilir. Bu şahıs çok zenginleşerek gayrimüslimlerin başı olup sonraları Orient Carpet Company’nin – Şark Halı Kumpanyası – Demirci’deki temsilcisi olup, Demirci ilçe merkezi ve Kulalar civarındaki evlere malzeme verip halı dokutan şahıstır. 
    Zaman içerisinde Aleksandr Faleti Efendi sadece gayrimüslimlerin değil Demirci nüfusuna son derece tesirli bir hale gelmiştir. Gavur mahallesinde şimdiki Orhun Pasajı’nın yapıldığı yerde çok büyük bir kesme taştan mağaza yaptırıp ticari ve siyasi faaliyetlerini buradan sürdürmüştür – bu bina emval-i metrukeden Abazalar tarafından satın alınıp 1960’ların ikinci yarısında yıktırılıp arsası üzerine şimdiki pasaj yaptırılmıştır - . 
    Yine pasajın üst tarafına Osmanlı han mimarisinin birebir örneği olan 300 - 400 metrekarelik bir han da yaptırmıştır. Bu hanı daha sonra Hacı Davut Ağa’ya kiraya verip işlettirmiştir. Seferberlikten sonra emval-i metruke idaresi tarafından satışa çıkarıldığında Nalbant Hüsnü – Menemenlioğlu – tarafından satın alınan bu han belediye başkanı Mithat Erşahin zamanında Belediye Fen İşleri Müdürüyle beraber yıktırılıp sadece arsa olarak bırakılmıştır. 
    Batı Anadolu’nun birçok şehrinde inşa edildiği, Rum yapı tarzına göre yapılan bu mağaza tek katlı 4,5 metre yüksekliğinde olup, dokutturulan halıların temizliğinin yapılıp sevkiyata hazır halde tutulan kontrol ve depo binasının yanı sıra aynı binaya bitişik halı yıkama bölümü ve onun alt tarafında da boyahanesi olan, Rum ustaların idaresinde Türklerin çalıştığı boyahane kısmı mevcuttu. 
    Aleksandr Faleti’nin yaptırdığı bu hanın ön tarafında halı deposu, arka tarafında da palamut ticaretinde toplanılan palamutların depolandığı 400 metrekarelik bir bina idi. Boyahane kısmında İngiltere’den gönderilen halı iplerinin stoklanıp boyandığı boyahane mevcuttu. 
    O tarihlerde Demirci’de yün boyama ustası olmadığı için Orient Carpet Company’nin yurt dışından getirdiği ustalar tarafından ihtiyaca göre ve lazım olan renklerde ağır metal içeren kimyasal boyalarla boyanırdı. Bu boyaların birbiriyle belirli oranlarda karıştırmak suretiyle değişik renkler elde edilir ve büyük bakır kazanlarda, kazanların altına külhanlarla – ateş yakılarak su kaynatılan yer – kazanların içindeki kaynayan suya boyalar atılıp iplik çileleri kazan içinde devamlı karıştırılarak boyanın ipliğe girmesi sağlanır ve sülfürik asit – kezzap – veya yağ ismi verilerek mahiyeti gizlenen asit ile boya sabitlenirdi. Son derece yakıcı ve delici olan bu asit o devrin şatlarına göre kalın camdan yapılmış Damacananın etrafına hasırlar sarılarak nakliyesi yapılan – kırılmaması için – bir maddedir.

    Aleksandr Faleti’nin mülkü olan bu boyahaneyi Kasabalı İlya Gavuru – Turgutlu – yapardı. Boyacılığı Türk kalfalarına da öğrettiği için halk arasında yerine göre sanatının düşmanı veya ekmeğinin düşmanı diye mecazi olarak anılırdı. Bu şahıs sanatını ve mesleğini Rum veya Türk diye ayırmadan öğretmiş olup boyayı hassas terazilerde gramına göre çekerek hazırlardı. Daha önce Demirci’de kök boya ile yapılan boyamalarda - göz kararı el ayarı – tarzı boyama metodundan hassas kimyasal metoduna geçilmesini sağlamıştır. Zikrettiğimiz Kasabalı İlya Gavuru seferberlikten sonra Demirci’deki Rumlarla beraber şehri terk etmek mecburiyetinde kalmış olup sefil bir şekilde İzmir sokaklarında dolaşırken Demirci esnaflarından biri tarafından tanınarak tekrar Demirci’ye getirilmiş, bir müddet geçimi sağlanmış fakat Demirci’de çok fazla kalmayıp tekrar İzmir tarafına gidince ortadan kaybolmuştur. Bu şahsın sanatını icra ederken Vasil ve Mihail isimli iki ayrı kalfa da yetiştirmiştir. O devirde bu iki usta da Rum menşeili olarak bilinse de isimlerine bakılarak Rus asıllı olabilecekleri zehabına kapılmamak elde değildir. Tabii ki bu benim tahminim. 
    Aleksandr Faleti reji idaresi ve Orient Carpet Company mümessili olarak Demirci’de bulunduğu zamanlarda ticaret odasında da azalık yapmıştır. 1965’in ikinci yarısında Çakmakoğlu’nun belediye başkanlığı zamanında yıkılıp doldurulmaya başlanılan, park olarak isimlendirilen – şimdiki belediye pasajının altında ve pazar yerine de içine alan yerde – kendi mülkü olan parkta kilise yaptırma gayretine girişse de bu mevzuyu ileride cami ve mabetler bölümüne bırakarak asıl konumuza dönelim. 
    Aleksandr Faleti halk tarafından hiç sevilmediği gibi zenginliği ve büyük mal varlığına rağmen halk arasında saygı da görmezdi. Kilisesi halk tarafından yapılması engellenince Demirci’de durmayıp İzmir’e göç etmiştir. Palamut toplama işini yaptırdığı hanın müsteciri olan Hacı Davut Ağa ve köylerdeki temsilcileri vasıtası ile handa toplatarak İzmir’e naklettirip gemilerle Avrupa’ya sevkiyatını takip ettiği ve Demirci’de dokutturulan halıları da İngiltere’ye gönderdiği bilinmektedir. Fakat ahirinin ne olduğu hiçbir zaman öğrenilememiştir.  

                    DEVAM EDECEK

YAZARLAR