Sayın Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan, “Dünya beşten büyüktür.” söylemini B.M. toplantılarında ve yeri geldikçe çeşitli platformlarda dillendirdikçe insanlar bu sözün ne anlama geldiğini soruşturmaya ve araştırmaya başladılar. Bu yazıda niçin Dünya Beşten büyüktürü anlatmaya çalışacağım. Öncelikle beşten kastedilen B.M. Güvenlik konseyi ve bu konseyi oluşturan beş daimi üyenin varlığı ve uygulamaları ile ilgili ol-maktadır.
Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi (BMGK), 1945’te kurulmuş ve uluslararası barış ile güvenliği korumakla görevli en güçlü BM organıdır. Konsey, 15 üyeden oluşur: 5 daimi üye (ABD, Birleşik Krallık ( İngiltere ), Çin, Fransa, Rusya) ve 10 geçici üyeden oluşur. B.M. Güvenlik Konseyi 24 Ekim 1945’te kurulmuştur. Teşkilâtın merkezi New York’tur ve On beş üye ülkeden oluşur. Bu üyelerin Beşi daimi 10’u geçici üye statüsündedir. Konseyde resmi dil olarak Arapça, Çince, Fransızca, İngilizce, İspanyolca ve Rusça dilleri kullanılır.
Güvenlik Konseyinin şu anki geçici üyeleri, Somali, Pakistan, Panama, Yunanistan, Danimarka, Bahreyn, Kolombiya, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Letonya, Liberya’ dır. Bu üyeler iki yıl süre için seçilir ve görev süresi dolan ülkeler yerini yeni seçilen ülkelere bırakır. Geçici üye ülkelerin oy kullanma hakkı vardır. Ancak veto hakları yoktur.
Güvenlik Konseyi, Uluslararası barışı ve güvenliği sağlamak, bağlayıcı kararlar almak, yaptırımlar uygulamak, barış gücü misyonları göndermektir. Daimi üyelerin veto hakkı bulunması sebebiyle tartışılır bir organ haline gelmiştir.
Güvenlik Konseyi, Ekonomik, diplomatik ve askerî alanlarda bağlayıcı kararlar alabilir. Barış gücü gönderme bibi uygulamalara yer verebilir. Uluslararası tehditleri değerlendirme (terörizm, savaş, nükleer silahlar vbg ). Konular üzerine yoğunlaşabilir.
Türkiye bugüne kadar 4 kez geçici üye seçilmiştir. Bu dönemlerden ilki 1951 - 1952 yıllarıdır. Batı blokuyla uyumlu bir çizgi izlediği zamanlar olarak bilinir. Bu dönem Kore savaşları yıllarıdır. 1954 - 1955 yılları arasında da Türkiye Güvenlik Konseyi üyesidir ve aktif görevler icra etmiştir. 1961 döneminde dünyada bağlantısızlar hareketi gündeme gelmiş ve Türkiye denge politikası tercihlerini kullanmıştır. En son üyelik dönemi 2009 – 2010 yılları arsındadır.
Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, uluslararası barışın korunmasında en yetkili organ olmasına rağmen, 5 daimi üyenin veto gücü nedeniyle sık sık eleştirilir. Türkiye gibi ülkeler, daha adil ve temsilî bir yapı için reform çağrısı yapmaktadır. Türkiye ve birçok ülke, daimi üyelerin veto gücünün adaletsiz olduğunu savunuyor. Geçici üyelerin etkisinin sınırlı olması, Konsey’in demokratik meşruiyetini sorgulatıyor. Dolayısı ile “ Dünya beşten büyüktür” Konseyin anti demokratik yapısına bir tepki olarak dile getiriliyor. Çünkü Beş daimi üyeden birisi veto hakkını kaldığında o karar geçersiz duruma düşüyor.
Nitekim son yıllar itibarı ile ABD, 2023–2024 arasında Gazze’de ateşkes çağrısı yapan karar tasarılarını 11 kez veto etti.
Bu vetolar, sivillere yönelik saldırıların durdurulması, insani yardımların ulaştırılması ve esirlerin serbest bırakılması gibi maddeleri içeriyordu. Rusya ve zaman zaman Çin, Suriye’de Esad rejimini kınayan veya yaptırım öngören kararları defalarca veto etti. Özellikle kimyasal silah kullanımıyla ilgili soruşturma ve yaptırım tasarıları engellendi. 2022’de Rusya’nın Ukrayna’yı işgalini kınayan karar tasarısı, Rusya tarafından veto edildi. ABD, İsrail’in Lübnan ve Kudüs’teki askeri operasyonlarını eleştiren kararları sık sık veto etti. Çin, Myanmar’daki insan hakları ihlallerini kına-yan bazı kararları veto etti. Fransa ve İngiltere daha az sıklıkla veto kullansa da, özellikle Afrika’daki bazı müdahalelerde çekimser veya karşı oy verdiler. Bu örnekler gösteriyor ki emperyalist mantık Konseyin temel felsefesi olarak işlevsel haldedir. Devam Edecek